Lachen werkt aanstekelijk, ook bij orang-oetans

Wat speelgeluiden onthullen over positieve emoties, geheugen en leren bij deze pientere mensapen

Wanneer orang-oetans spelen en stoeien, maken ze daarbij vaak typische speelgeluiden. Ze produceren geluidjes en korte speelpiepjes die je kan vergelijken met hoe wij als mensen spontaan lachen. Voor andere orang-oetans hebben die geluiden ook een duidelijke betekenis: ze horen bij spel en drukken een positieve emotie uit.

Maar wat gebeurt er met een orang-oetan die een soortgenoot hoort spelen? Blijft het bij het herkennen van die positieve emotie? Of verandert zo’n geluid hoe het dier zelf een ervaring beleeft en onthoudt? Onderzoekers zochten het uit bij zes orang-oetans, en daarvoor moesten de dieren vooral heel goed onthouden onder welk materiaal iets lekkers verstopt zat.

Gelach dat blijft hangen

Voor het eerst onderzochten wetenschappers bij mensapen of speelgeluiden niet alleen een positieve emotie oproepen, maar ook invloed hebben op hoe ervaringen worden gewaardeerd en onthouden. In wetenschappelijke termen heten die geluiden speelvocalisaties. Aan de studie namen de vijf orang-oetans van ZOO Planckendael deel en één orang-oetan van Indianapolis Zoo.

De proef was relatief eenvoudig: de orang-oetans kregen twee bakjes met in elk bakje een materiaal zoals katoen, wol of hooi. In één van de twee bakjes, bijvoorbeeld in het hooi, zat een beloning verstopt die ze konden vinden door met hun vingers in het materiaal te zoeken. Door de opdracht meerdere keren te herhalen, leerden de mensapen al snel dat de beloning altijd onder hetzelfde materiaal verstopt zat. 

“Orang-oetans zijn ontzettend slimme dieren”, zegt Daan Laméris, onderzoeker bij ZOO Planckendael en Indiana University Bloomington in de Verenigde Staten. “Ze hadden binnen de kortste keren door dat ze altijd in hetzelfde materiaal moesten zoeken. En dat is ook net de bedoeling om verder te kunnen met deel twee van de test: is er een invloed van speelvocalisaties of niet?”

Voor dat tweede deel van de test veranderden de onderzoekers één belangrijk element: vlak voordat de bakjes aan de orang-oetans werden voorgeschoteld, kregen de dieren eerst vijf minuten lang speelvocalisaties van andere orang-oetans te horen. In een andere sessie kregen ze neutrale geluiden, en leerden ze een tweede materiaal kennen. Opnieuw hadden de mensapen snel door dat de beloning altijd onder hetzelfde materiaal zat verstopt. En enkele dagen later volgde de echte test. De orang-oetans kregen de twee materialen die eerder een beloning opleverden voor het eerst naast elkaar. Het ene hadden ze leren kennen na neutrale geluiden, het andere na de speelgeluiden.

Wat bleek? De orang-oetans kozen ervoor om vaker te zoeken in het materiaal dat gekoppeld was aan de speelgeluiden. Hoewel de beloning exact dezelfde was, had het horen van een spelende soortgenoot dus invloed op hun keuze.

Een lach met een staartje

Opvallend: de speelgeluiden zorgden er niet voor dat de orang-oetans sneller leerden waar de beloning verstopt zat. Ze hadden daarvoor ongeveer evenveel pogingen nodig met als zonder die vocalisaties. Het verschil werd pas later zichtbaar, toen ze tussen de twee materialen met beloning moesten kiezen. De speelgeluiden beïnvloeden dus niet hoe snel ze leerden, maar wel hoe ze de ervaring onthielden en waardeerden.

Wetenschappers noemen zo’n effect een affective bias: hoe een dier zich voelt, beïnvloedt hoe een ervaring wordt verwerkt en welke waarde die later krijgt.

“Hoe je je voelt, bepaalt mee waar je aandacht naartoe gaat en wat je onthoudt”, legt Daan uit.

“Onze resultaten tonen aan dat de speelgeluiden een positieve emotionele toestand opriepen. Die positieve emotie gaf de ervaring extra waarde.”

En daarvoor hoefden de orang-oetans zelf niet mee te lachen. Tijdens het experiment begonnen ze niet zelf speelgeluiden te maken. Toch was het effect enkele dagen later nog meetbaar in hun keuzes.

Al spelend wijzer

Het onderzoek maakt deel uit van een groter project naar positieve emoties bij verschillende diersoorten. Onderzoekers willen niet alleen achterhalen wanneer dieren positieve emoties ervaren, maar ook welke functies die emoties hebben.

“Spel is belonend en leuk, maar jonge dieren leren er ook ontzettend veel uit”, gaat Daan verder. “Denk aan fysieke en motorische vaardigheden, maar ook aan sociale vaardigheden. Bij mensapen zie je bijvoorbeeld verschillende vormen van sociaal spel: van elkaar kietelen en aanraken tot samen ravotten.”

Ook bij orang-oetans speelt dat een rol. Hoewel ze in het wild relatief solitair leven, krijgen jonge dieren wel kansen om met leeftijdsgenoten te spelen. “Moeders doen moeite om andere moeders op te zoeken, zodat hun jongen die speelmomenten hebben. Dat maakt de mogelijke link tussen positieve emoties, geheugen en leren extra interessant.”

Wat hun lach vertelt over de onze

Ook bij mensen hebben positieve emoties invloed op hoe we informatie verwerken en onthouden. Een positieve emotionele toestand kan mee bepalen welke waarde een ervaring krijgt en hoe die in het geheugen wordt opgeslagen.

Dat onderzoekers nu een vergelijkbaar mechanisme vinden bij orang-oetans, is evolutionair interessant. Deze speelgeluiden, die vergelijkbaar zijn met onze lach, komen voor bij verschillende mensapen en hebben diepe evolutionaire wortels. De resultaten passen bij het idee dat ook mechanismen die positieve emoties verbinden met geheugen en leren, gedeeld worden binnen de mensapenfamilie.

“We beginnen steeds beter te begrijpen welke invloed het horen van zulke geluiden bij mensapen kan hebben”, zegt Daan. “Bij bonobo’s zagen onderzoekers bijvoorbeeld al dat ze zich optimistischer gedragen nadat ze gelach horen. Nu zien we bij orang-oetans dat speelgeluiden ook invloed hebben op hoe ze een ervaring waarderen en onthouden.”

Daarmee zijn nog lang niet alle vragen beantwoord. Verder onderzoek kan bijvoorbeeld uitwijzen welke rol positieve emoties precies spelen tijdens natuurlijk spel. Ook voor onderzoek naar dierenwelzijn biedt dat mogelijkheden. “Met zulke testen kunnen we verder kijken dan gedrag alleen”, concludeert Daan. “Op termijn kunnen we bijvoorbeeld onderzoeken welke positieve waarde bepaalde vormen van verrijking voor een dier hebben.”

Want een dier hoeft niet altijd zichtbaar te reageren om een ervaring anders te beleven. Bij deze orang-oetans werd het effect van vijf minuten speelvocalisaties pas later duidelijk, in een ogenschijnlijk eenvoudige keuze tussen twee materialen.

Meer weten over de proef, de resultaten en de statistische analyses?

Lees de volledige studie hier