De mythe van de “vreedzame bonobo”: misschien minder waar dan we denken

Al tientallen jaren duikt hetzelfde verhaal op in boeken, documentaires en zelfs wetenschappelijke discussies over onze naaste verwanten: Chimpansees en bonobo’s. Chimpansees zouden de agressieve apen zijn: Territoriaal, competitief en vaak gewelddadig. Bonobo’s daarentegen hebben de reputatie van de vredelievende soort: Sociaal, door vrouwtjes geleid en opvallend tolerant. Dat contrast is zo bekend geworden dat wetenschappers het zelfs gebruiken om na te denken over de oorsprong van menselijk gedrag. Als chimpansees de agressieve kant van ons evolutionaire verleden laten zien, dan tonen bonobo’s misschien een alternatief pad — eentje waarin samenwerking en tolerantie centraal staan. Maar nieuw onderzoek suggereert dat het verhaal misschien niet zo simpel is.

Verder kijken dan het stereotype

Onderzoekers van de Universiteit Antwerpen en ZOO Antwerpen onderzochten agressie in 22 groepen mensapen in Europese dierentuinen: Negen groepen chimpansees en dertien groepen bonobo’s, samen goed voor 189 dieren.

Door dieren in vergelijkbare omstandigheden te bestuderen konden de onderzoekers veel verschillen uitsluiten die gedrag in het wild beïnvloeden, zoals hoeveel voedsel er beschikbaar is voor elk individu, of hoe vaak ze zich moeten verdedigen tegen roofdieren. Met gedetailleerde gedragsobservaties en analysemethoden die ook worden gebruikt om sociale netwerken te bestuderen, brachten ze in kaart wie agressief was tegenover wie binnen elke groep. Daarbij keken ze naar verschillende vormen van agressie, van vormen zonder fysiek contact zoals dreigen en intimidatie tot echte fysieke confrontaties waarbij ze gebruik maken van slaan en bijten.

De uitkomst was verrassend. Bonobo’s bleken niet minder agressief dan chimpansees. Wanneer de onderzoekers rekening hielden met factoren zoals groepsgrootte en de verhouding tussen mannetjes en vrouwtjes, kwamen beide soorten uit op vergelijkbare niveaus van agressie. Zelfs als alleen naar fysieke agressie werd gekeken, de ernstigere vorm, bleef dat resultaat overeind. Dat staat haaks op het populaire idee dat bonobo’s simpelweg “vredelievende” apen zijn.

Het echte verschil zit in de machtsverhoudingen

Hoewel het totale niveau van agressie vergelijkbaar was, bleek de richting van de agressie sterk te verschillen tussen de soorten. In chimpansee-groepen ging agressie meestal van mannetjes naar vrouwtjes. Dat past bij de mannelijke dominantie die typisch is voor chimpansee-samenlevingen, waar mannetjes agressie vaak gebruiken om hun status te behouden of controle uit te oefenen. Bij bonobo’s zagen de onderzoekers precies het omgekeerde. Daar waren het vaker de vrouwtjes die agressie richtten op mannetjes. Dat sluit goed aan bij wat we al weten over bonobo-samenlevingen. Vrouwelijke bonobo’s vormen vaak sterke coalities, waardoor ze samen behoorlijk wat sociale macht hebben. In veel groepen houden ze mannetjes daarmee collectief in toom.

Met andere woorden: het gaat misschien niet zozeer om hoeveel agressie er is, maar wie ze gebruikt en tegen wie. En elke groep is weer anders.

Nog iets viel op: de verschillen tussen groepen waren groot.

Sommige bonobogroepen behoorden tot de meest agressieve van de hele studie, terwijl andere juist tot de rustigste behoorden. Hetzelfde gold voor de chimpansees.

Dat wijst erop dat de samenlevingen van deze mensapen, net als die van mensen, sterk kunnen verschillen afhankelijk van hun geschiedenis, onderlinge relaties en sociale dynamiek. Gedrag wordt dus niet alleen bepaald door de soort, maar wordt mee gevormd door cultuur en groepsstructuur.

Wat betekent dit voor theorieën over evolutie?

De resultaten zetten ook vraagtekens bij een populaire theorie: De zogenaamde zelf-domesticatiehypothese. Volgens die theorie zouden bonobo’s in de loop van de evolutie minder agressief zijn geworden omdat vrouwtjes generaties lang de voorkeur gaven aan rustigere mannetjes. Daardoor zouden bonobo-samenlevingen vandaag toleranter en coöperatiever zijn.

Maar het nieuwe onderzoek laat zien dat mannelijke bonobo’s even agressief zijn naar groepsgenoten toe als mannelijke chimpansees. Dat suggereert dat agressie zelf niet perse is afgenomen binnen de soort. Het verschil lijkt eerder te zitten in hoe agressie binnen de groep verdeeld is. Bij chimpansees komt die vooral van mannetjes en wordt ze gericht naar zowel mannen als vrouwen, terwijl ze bij bonobo’s vooral naar mannetjes is gericht maar zowel van mannetjes als vrouwtjes komt.

En wat zegt dat over ons?

Chimpansees en bonobo’s zijn onze nauwste levende verwanten. Daarom kijken wetenschappers vaak naar hun gedrag om iets te leren over de evolutionaire wortels van menselijke samenlevingen. Als het klassieke beeld van “gewelddadige chimpansees versus vreedzame bonobo’s” te simplistisch blijkt te zijn, dan heeft dat ook gevolgen voor hoe we naar onszelf kijken.

Het suggereert dat agressie waarschijnlijk een vast onderdeel is van onze biologische erfenis, en dat ze sterk kan worden beïnvloed door sociale systemen, zoals bondgenootschappen, machtsverhoudingen en groepscultuur. Of anders gezegd: zelfs bij onze naaste verwanten hangt agressie sterk af van wie macht heeft, hoe groepen georganiseerd zijn en hoe individuen met elkaar omgaan. En eerlijk? Dat maakt het verhaal over mensapen, en over onszelf, eigenlijk alleen maar interessanter.

Meer weten?

De volledige studie verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift Science Advances in samenwerking met Emile Bryon, Tom Roth en Edwin van Leeuwen van Universiteit Utrecht