World Ocean Day: als we de zee redden, redden we de wereld

DE STAAT VAN HET KORAAL | WAT DOET DE ZOO? | WAT IS SECORE? | DIT KAN JIJ DOEN

Alle leven op onze blauwe planeet danken we aan de zee. Helaas springt de mens er achteloos mee om. De biodiversiteit gaat door overbevissing, vervuiling en klimaatopwarming jaar na jaar achteruit. Het belang van World Ocean Day op 8 juni is dan ook groot. Het goede nieuws is dat we met de juiste maatregelen het tij nog kunnen keren.

ZOO Antwerpen draagt haar steentje bij met financiële steun voor SECORE International, een non-profitorganisatie die koraalriffen conserveert én weer laat opbloeien. Paradepaardje van de ZOO is het fascinerende rifaquarium. Verzorger Thomas Van Puymbroeck, een gepassioneerd duiker in zijn vrije tijd, neemt ons mee in de wondere maar zó bedreigde onderwaterwereld. “Voor ons is het elke dag World Ocean Day.”

De befaamde Britse bioloog en tv-maker Sir David Attenborough vat het krachtig samen in zijn gelauwerde documentaire ‘Ocean’: “Als we de zee redden, redden we de wereld.” Alleen is het zo dat we als mensheid niet beseffen op welke schaal het leven in de oceanen wordt verwoest. Het is niet zo zichtbaar als wat er op het land gebeurt. Koraalriffen zijn een uniek ecosysteem van wel 100.000 soorten. Je kunt ze de regenwouden van de zee noemen, goed voor een kwart van alle biodiversiteit in de oceanen. Toch nemen ze slechts 0,2 procent van het aardoppervlak in.

Verzuurd zeewater

Het Great Barrier Reef voor de noordoostkust van Australië is het bekendste koraalrif ter wereld, elf keer groter dan België. Andere grote riffen vind je in de koraaldriehoek in Indonesië, de Filipijnen en Papoea-Nieuw-Guinea, in de Malediven, de Rode Zee en Midden-Amerika. Dat het er niet goed mee gaat, is een understatement: meer dan 80 procent van de riffen zijn aangetast door verbleking. Dat kwalijke fenomeen doet zich voor wanneer de kleurrijke micro-algen in het koraal (zoöxanthellae) worden afgestoten. “Oorzaak van koraalverbleking zijn de opwarming en de verzuring van het zeewater”, vertelt verzorger Thomas. “Water verzuurt als het meer broeikasgassen opneemt. Harde koralen bestaan uit kalk. Dat verdraagt geen zuur. De kalkskeletten worden brozer. Een rif kan al in duigen vallen bij een kleinere storm.”

Thomas zag op duikvakanties wat de natuur en de mens met een koraal (behorend tot de klasse van de bloemdieren) kunnen doen. “In de Rode Zee verdragen koralen meer warmte dan de koraalsoorten in de Caraïben. Een zee is veerkrachtig en past zich aan de klimaatverandering aan. Misschien kunnen we als mensheid die opwarming niet stoppen, maar we moeten ze wel vertragen. De koralen leven in Egypte soms in zeer ondiep water van 10 à 20 centimeter dat tot 36-37° opwarmt. Toch verbleken ze niet. In Curaçao heb ik dan weer veel dode koralen gezien, als gevolg van een ziekte. Een heel pijnlijke ervaring.”

“Maar ik denk niet dat mijn kinderen als volwassene nóóit koraal zullen zien. Een heel aantal soorten is zich aan het aanpassen. De herstelprojecten die op grote schaal zijn uitgerold, moeten het verschil maken. Een voordeel is dat koraalriffen big business zijn.”

Toch gelooft Thomas niet in worst case scenario’s. Hij wikt zijn woorden. “De glorie die Jean-Jacques Cousteau (wereldberoemd Frans oceaanonderzoeker die overleed in 1997) in beeld bracht, gaan we vermoedelijk niet meer meemaken. Toch denk ik niet dat mijn kinderen als volwassene nóóit koraal zullen zien. Een heel aantal soorten is zich aan het aanpassen. De herstelprojecten die op grote schaal zijn uitgerold, moeten het verschil maken. Een voordeel is dat koraalriffen big business zijn. Heel veel mensen hangen er voor hun broodwinning vanaf, bijvoorbeeld in het toerisme en de visvangst. Er zijn her en der marineparken gecreëerd: natuurreservaten in zee. De eerste jaren is dat niet zo tof. Er komen minder toeristen, de inkomsten zakken. Maar er staan natuurlijk geen stopbordjes onder water: hoe meer vissen je in een reservaat krijgt, hoe meer ze gaan uitzwermen. De coronaperiode was zo’n voorbeeld voor de Rode Zee. Het zorgde voor een adempauze in het massatoerisme en het visbestand veerde weer op. Alles heeft uiteraard een keerzijde: van zodra meer mensen met eigen ogen al die onderwaterpracht willen zien, krijg je weer meer negatieve impact, zoals vervuiling.”

Hoe helpt de ZOO?

We laten even de verre oorden rusten en keren terug naar wat ZOO Antwerpen allemaal doet. De dierentuin steunt financieel het SECORE-project (afkorting voor Sexual Coral Reproduction) dat wereldwijd de koraalriffen wil herstellen. Dat verdient enige toelichting. Een kolonie van koraal kun je zowel geslachtelijk - het zogenoemde ‘coralspawning’ - als ongeslachtelijk kweken. Bij coralspawning laten koralen miljoenen eitjes en zaadcellen los. Dat doen ze steevast bij volle maan omdat het licht de gunstigste omstandigheden schept voor de voortplanting.

Met haar rifaquarium, geopend in 2015, beschikt de ZOO over een benijdenswaardige eigen biotoop. Het rif met 300.000 liter zeewater heeft een constante temperatuur van 25°. Ledlampen zorgen van 10 tot 22 uur voor daglicht. Het rifaquarium is zelfvoorzienend en de ZOO werkt samen met andere dierentuinen, vooral Burgers’ Zoo (Arnhem) en Blijdorp (Rotterdam). Thomas: “Bij ongeslachtelijke kweek knip je een stukje koraal af en laat je dat hechten aan een substraat, bijvoorbeeld een kunststoffen plaatje of een steen. Als je het rif van bovenaf bekijkt, zie je dat we er een ‘onderhoudsploeg’ hebben, zoals papegaaivissen en doktersvissen. Die eten algen, waardoor de koralen zich beter aan de stenen kunnen hechten. Er zijn in ons rifaquarium vissen zoals kardinaalsbaarzen die zichzelf voortplanten. Het mannetje neemt de eitjes in de mond en spuwt die uit in een zee-egel zodra de jongen levensvatbaar zijn. Vervolgens gaan die pasgeboren visjes zelf zoöplankton opeten om te groeien. Het water in ons aquarium zit vol leven. Onder een microscoop is dat fantastisch om te zien.”

Basis van álle leven

Maar dé basis van alle leven in de wereldzeeën is het fytoplankton, de grootste producent van zuurstof op aarde, veel méér nog dan wat onze regenwouden leveren. Fytoplankton komt aan zijn energie via fotosynthese, waarbij zonlicht wordt gebruikt om koolstofdioxide (CO2) om te zetten in glucose. Bij dat proces komt zuurstof vrij. Het plantaardige fytoplankton is op zijn beurt voedsel voor het dierlijke zoöplankton. Thomas: “Zelfs de grootste haaien of walvissen zijn afhankelijk van die kleinste vormen van leven. Niet omdat ze het eten, maar door de onmisbare rol van fyto- en zoöplankton in de hele voedselketen. Ook de koralen leven ervan.”

“Een nefaste methode in de visserij is het gebruik van dynamiet. Volstrekt verboden, maar het gebeurt wel. Ik heb het zelf meegemaakt toen ik in de Rode Zee aan het duiken was. Let wel, ik begrijp dat in zekere zin. Een visser wil zijn kinderen geen honger laten lijden. Met andere woorden: je moet die mensen een alternatief geven.”

Duurzame visvangst is de sleutel voor een gezonder evenwicht in onze oceanen. Verzorger Thomas haalt de algen etende papegaaivissen - ook te zien in het rifaquarium van de ZOO - als voorbeeld aan. “Papegaaivissen zijn zeer lekker en worden dus overbevist. Daardoor krijg je overmatige algenbloei op koraalriffen, wat het voor de koraalpoliepen lastiger maakt om zich te hechten. Of neem zee-egels, ook een natuurlijke grazer. Die worden eveneens te veel gevangen. Een nefaste methode in de visserij is het gebruik van dynamiet. Volstrekt verboden, maar het gebeurt wel. Ik heb het zelf meegemaakt toen ik in de Rode Zee aan het duiken was. Let wel, ik begrijp dat in zekere zin. Een visser wil zijn kinderen geen honger laten lijden. Met andere woorden: je moet die mensen een alternatief geven. Dan kom ik weer terecht bij de marineparken die vaak vissers tewerkstellen om het reservaat deugdelijk te beheren en te beschermen tegen stropers. Zo verdienen ze geld waarmee ze hun gezinnen kunnen voeden.”

Bescherm biotopen

Het komt er volgens Thomas op aan om biotopen te beschermen. “Als je je focust op één soort, ontregel je immers nog steeds de voedselketen. Dat gaat echt niet helpen. Ik denk spontaan aan Zuid-Afrika. Daar heb je de abalone, een gigantische zeeslak die ze erg graag eten in Azië en dus massaal wordt gevangen. Die slak eet kelp (het snelst groeiende zeewier ter wereld). Als die zeeslak dat niet meer kan bijhouden, gaat die kelp woekeren. Alleen is dat zeewier ook een schuilplaats voor jonge zeeleeuwen. Die zijn op hun beurt dan weer een prooi van de witte haai. De haaien geraken niet meer doorheen de exploderende kelpwouden om zeeleeuwen te vangen en trekken weg. Gevolg: ook de populatie van zeeleeuwen explodeert én het visbestand daalt. De volgende stap is dat de zeeleeuwen zich te goed gaan doen aan kolonies van de bedreigde zwartvoetpinguïns in Zuid-Afrika. Het toont weer eens het belang van oceaanreservaten aan.”

“Eigenlijk is het jammer dat we World Ocean Day nodig hebben om stil te staan bij wat de zee ons allemaal geeft. Wij weten bij wijze van spreken meer over de maan dan over de Marianentrog (11 kilometer diep in de Stille Oceaan, ten zuiden van Japan). Overigens vind je zelfs daar plastic afval. Van de zeebodem is nog maar zo’n 25 % in kaart gebracht, terwijl oceanen en zeeën 70 % van het aardoppervlak beslaan en er miljarden mensen afhankelijk van zijn. Is de zee dood, dan is het ook met ons gedaan.”

Duik in rifaquarium

Thomas en zijn collega’s duiken om de twee dagen, in de schoolvakanties dagelijks, om 14 uur in het rifaquarium van de ZOO. Dankzij een speciaal masker kunnen ze praten met een verzorger op het droge die vragen beantwoordt. “Het is heel fijn om onze bezoekers in verwondering te brengen. Niet alle kinderen in een groep zullen even enthousiast worden. Maar als je bij sommigen al een vuurtje voor de natuur en de biologie kunt doen branden, dan ben je geslaagd. En dan komt er misschien een dag dat een van die kinderen marinebioloog wordt.”

Waarom is het SECORE-project zo belangrijk voor ZOO Antwerpen?

SECORE International is een toonaangevende organisatie voor het behoud en de bescherming van koraalriffen, waar ook ter wereld. Ze werd opgericht in 2001 in Rotterdam ZOO. Vandaag omvat de organisatie meer dan zestig partners: publieke aquaria, dierentuinen, instituten en universiteiten. SECORE pakt het multidisciplinair aan door onderzoek, onderwijs, behoud én herstel van koraalriffen te combineren.

De organisatie kan terugvallen op een wereldwijd netwerk van wetenschappers, openbare aquarium-professionals, lokale overheden, partners en belanghebbenden. Samen voeren ze restauratieonderzoek uit en ontwikkelen ze vernieuwende strategieën en technieken. Mét als doel om op veel grotere schaal koraalriffen te herstellen.

En of dat nodig is: 2024 was een jaar met zeer hoge zeewatertemperaturen. Dat leidde tot een massale verbleking van koralen. Gelukkig boekte SECORE een groot succes: de koralen die de organisatie in 2023 geproduceerd had én in de natuur uitgezet, overleefden de felle opwarming zonder te verbleken. Uiteraard ligt er nog veel werk op de plank om koraalriffen op grote schaal te kunnen restaureren. Maar er is wel een mooie stap voorwaarts gezet nu de ontwikkelde methodes zo goed blijken te wérken. Nieuwe genetische combinaties zorgen ervoor dat de geproduceerde koralen beter bestand zijn tegen de klimaatverandering.

ZOO Antwerpen opende in 2015 een van de spectaculairste, grootste rifaquaria van Europa. Zo onderstrepen we het belang van de enorme biodiversiteit op en rond koraalriffen. Bovendien willen we hiermee de wereldwijde dramatische achteruitgang van riffen onder de aandacht te brengen en bijdragen tot het behoud van deze kwetsbare, unieke ecosystemen. De opwarming van het zeewater en de verwoestende invloeden van toerisme en kustontwikkeling vormen de grootste bedreigingen voor de koralen.

Tips: iedereen kan bijdragen tot een gezondere oceaan

Met kleine gedragsveranderingen in ons dagelijks leven kunnen we het herstel van onze wereldzeeën een handje helpen. Ga je duiken of snorkelen op vakantie? Ook dan zijn er gouden tips.

• Zin in een lekkere vis? Kijk zoveel mogelijk naar een lokaal alternatief dat op duurzame wijze wordt gevangen.
• Koop koraalvriendelijke zonnecrème als je gaat zwemmen: herkenbaar aan ‘reef safe’, zonder de ingrediënten oxybenzone, avobenzone en octinoxate. Die stoffen hebben effect op de micro-algen in de koralen.
• Koop op reis souvenirs die de plaatselijke bevolking ten goede komen en vermijd souvenirs gemaakt van koraal, schelpen of schildpadden. Elke schelp op het strand heeft een functie. Zo kan een dood koraalskelet bijvoorbeeld een buffer zijn voor de kalk in een koraalrif.