De kunst van een gorilla gipsen
In minder dan een jaar tijd kreeg de gorillagroep van ZOO Antwerpen drie keer te maken met een dier in het gips. Wat op het eerste gezicht toevallig lijkt, leverde dierenarts Jonas Spruyt en zijn team uitzonderlijke praktijkervaring op in diergeneeskunde, gedrag en groepsdynamiek. Die ervaring leidde uiteindelijk tot een unieke oplossing voor een blessure bij een gorilla.
Een bijtwonde op een moeilijke plaats
Enkele maanden geleden arriveerde een nieuwe gorillaman in ZOO Antwerpen: zilverrug Ayo. Tijdens een van de eerste kennismakingen met de vrouwengroep liep de jonge gorilla Vizazi (5) een diepe bijtwonde op in haar knieholte.
“Bijtwonden zijn altijd delicaat omdat bacteriën uit de mond gemakkelijk infecties kunnen veroorzaken”, zegt dierenarts Jonas. “Bij Vizazi kwam daar nog een extra uitdaging bij: de wonde bevond zich in de knieholte, een plaats die bij elke beweging onder spanning staat.”
Daarom werd de gorillakleuter onder narcose gebracht om tijdens een operatie de wonde zorgvuldig te reinigen en de beschadigde spieren opnieuw te hechten. “Vizazi kreeg ook een uitzonderlijk gipsverband van haar hiel tot haar lies. Zo blijft de knie volledig ontlast en blijft de wonde goed beschermd. Bonus: doordat het been volledig ingepakt zit, kan ze de hechtingen ook niet losprutsen.”
Een patiënt die niet stilzit
Een been gipsen lijkt op het eerste gezicht een klassieke ingreep. Alleen ligt dat bij gorilla’s net iets anders. Deze mensapen zijn sterk, intelligent en bijzonder nieuwsgierig. Een gipsverband is voor hen geen hulpmiddel, maar een vreemd object dat uitgebreid onderzocht en getest moest worden. En jawel … Vizazi beet het eerste verband al snel stuk. Daarom zocht het team naar een stevigere oplossing.
“Je kan een gorilla niet vragen om enkele weken rustig te blijven en om het been omhoog te houden,” gaat Jonas verder. In een sociale groep blijven dieren bewegen, klimmen en spelen. Dat maakt het beschermen van een blessure extra uitdagend. “Toen Vizazi haar eerste gipsverband kapotbeet, moesten we iets anders bedenken. Uiteindelijk zijn we zelfs naar een doe-het-zelfzaak gereden om aluminiumgaas te halen. Dat hebben we in het gips verwerkt en met kleine schroeven vastgezet. Zo werd het verband stevig genoeg zonder dat het te zwaar werd.”
Die aangepaste constructie bleek precies wat er nodig was. Het verband bleef zitten en gaf Vizazi de rust die nodig was om haar wonde te laten genezen. Een gips dat van hiel tot lies loopt én verstevigd is met aluminiumgaas was bij gorilla’s nog nooit eerder toegepast.
Deze case wekte ook interesse bij andere dierenartsen. Tijdens een veterinair congres in ZOO Antwerpen stelde dierenarts Jonas het verhaal voor aan een negentigtal collega’s uit binnen- en buitenland. Zo draagt een unieke, onverwachte oplossing in Antwerpen ook bij aan de kennis over diergeneeskunde bij mensapen.
Een nieuwe zilverrug
De verwonding van Vizazi gebeurde tijdens een spannend moment bij de introductie van een nieuwe gorillaman in de groep. Sinds het overlijden van zilverrug Matadi in 2023, leefde de gorillagroep een tijd zonder volwassen man. Maar voor een stabiele groep is een zilverrug echter essentieel want gorilla’s leven van nature in een haremstructuur: één zilverrug vormt het centrum van de groep en leeft samen met meerdere vrouwen en zijn jongen. Hij heeft de cruciale rol als leider en beschermer, hij brengt orde en zorgt voor de veiligheid en het welzijn van de volledige groep.
Daarom kwam Ayo vanuit een Franse dierentuin naar Antwerpen. De bijna dertienjarige gorilla weegt ongeveer 200 kilogram en werd vanwege zijn goede genetische match met de vrouwen geselecteerd als nieuwe kweekman binnen het Europese soortbehoudsprogramma.
Die internationale samenwerking tussen dierentuinen is belangrijk want de Westelijke laaglandgorilla is sterk bedreigd. In de natuur leven er naar schatting nog ongeveer 90.000 dieren, vooral in de laaglandmoerassen van Centraal-Afrika zoals in Congo en Kameroen. Hun leefgebied staat onder druk door ontbossing en illegale jacht voor bushmeat. Daarnaast vormen ziektes zoals ebola een belangrijke bedreiging voor deze mensapen. Maar ook hun voortplanting gaat traag: een vrouwtje is pas na acht à tien jaar volwassen en krijgt meestal maar één jong om de vier à vijf jaar. Door een gezonde populatie in dierentuinen te behouden, werken organisaties samen aan het behoud van de soort. Tegelijk spelen gorilla’s in dierentuinen een belangrijke rol als ambassadeurs voor hun soortgenoten in de natuur.
Elkaar leren kennen
Een nieuwe gorillaman introduceren in een bestaande groep gebeurt altijd stap voor stap, op het ritme van de dieren. “Bij aankomst werd Ayo een dag in een apart verblijf gehouden en kon hij de vrouwen zien en omgekeerd,” vertelt Sarah Lafaut, curator zoogdieren. “In een volgende fase leren ze elkaars geur kennen en daarna kunnen de dieren elkaar voorzichtig aanraken door een scheidingswand. Pas wanneer die stappen rustig verlopen, zetten we de gorilla’s ook effectief samen.”
Toch gaat zo’n introductie zelden zonder slag of stoot. “Gorilla’s communiceren veel via imponeergedrag,” gaat Sarah verder. “Een zilverrug kan zich heel groot maken, zijn haren rechtzetten, borstkloppen en met voorwerpen gooien of aan de klimstructuren schudden. Met dat gedrag maakt hij duidelijk wie de leider is.”
Bij de volwassen vrouwen verliep de kennismaking met Ayo vrij vlot. De twee jonge dieren, Vizazi (5) en Thandie (7), zijn echter opgegroeid zonder zilverrug en hebben nooit bewust meegemaakt hoe een volwassen man de groep leidt. Daardoor kennen ze de sociale regels nog niet. “Ze daagden Ayo soms uit of mengden zich in spanningen binnen de groep, waarop hij reageerde om zijn positie als leider duidelijk te maken. Helaas twee maal in het nadeel van onze jonkies.”
Een complexe breuk
De blessure van de jonge Vizazi was niet de eerste keer dat een gorilla in ZOO Antwerpen een gips kreeg. De eerste keer gebeurde dat bij Thandie enkele maanden geleden. Tijdens het spelen liep zij een complexe breuk van het onderbeen op.
“We brachten Thandie onder verdoving om haar been grondig te onderzoeken,” legt Jonas uit. “Met röntgenfoto’s (RX) brachten we de breuk precies in kaart. Omdat het om een complexe breuk in het onderbeen ging, schakelden we ook een gespecialiseerde orthopedisch chirurg in. Die plaatste kleine plaatjes in het gebroken bot en zette met twee pinnen een afgebroken stukje terug vast.”
Om het bot goed te laten herstellen, legde de dierenarts een gips aan. Acht weken lang droeg Thandie het verband. “Een gipsverband aanleggen is één ding,” gaat Jonas verder. “Ervoor zorgen dat het blijft zitten, is iets anders. Voor een nieuwsgierige mensaap is zo’n verband een interessant object om te onderzoeken. Thandie probeerde er ook regelmatig aan te knabbelen of het los te peuteren.”
Het team moest dus creatief zijn. Zo smeerden ze bij het aanbrengen cayennepeper op het gipsverband om de smaak onaangenaam te maken. Wat bleek? Thandie vond de smaak eigenlijk zo slecht nog niet. Verzorgers lakten ook haar nagels, een kleine afleiding wanneer haar aandacht opnieuw naar het verband ging. Een trucje met wisselend succes.
Ook medicatie toedienen vraagt soms wat inventiviteit. “Thandie had heel snel door wanneer we medicatie in haar voeding verwerkten,” vertelt Sarah. “We probeerden de bittere smaak te maskeren met verschillende zoetigheden: van fruit tot confituur. Omdat ze dat niet vaak krijgen, werkt dit trucje meestal wel. Maar Thandie was ons telkens te slim af totdat we choco probeerden. Die smaak kende ze niet. Dus zelfs met de medicatie erin verwerkt, ging dat vlot naar binnen.”
Nog een keer
Later liep Thandie tijdens een nieuwe kennismaking met Ayo ook een bijtwonde op. Deze keer kon het team terugvallen op de ervaringen van de vorige keren. Hier diende het gipsverband ook om de wonde te beschermen.
De introductie van Ayo in de groep loopt vandaag nog steeds. “Zo’n proces kan maanden duren en verloopt zelden zonder spanningen,” besluit Sarah. “Imponeergedrag, uitdagingen en korte schermutselingen horen bij de manier waarop gorilla’s hun sociale structuur opbouwen.” Eén ding is zeker: het geneeskundig team in ZOO Antwerpen is ondertussen een echte kunstenaar geworden in het gipsen van gorilla’s.